اسد الله معطوفى

364

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

حيوانات ، پرندگان ، گل ، گياه و تكرار و تقارن آنها از عصر هخامنشيان ( و آشوريان ) آغاز و در دوران ساسانى به اوج عظمتش رسيد . سپس در قرون اوليه هجرى بتدريج مجددا مورد توجه قرار گرفته و بعدها در هنر تزئيناتى و سازه‌هاى معمارى آرامگاهها ، برجها ، بناهاى مذهبى و غير مذهبى و حتى سنگ مزارها ، در سبكهاى مختلف رواج يافتند . از اين ميان « سبك هرات » در عهد تيموريان توجه زيادى به نمادهاى هنرى مىنمود . نقوش گل ، گياه ، طرحهاى ختائى و اسليمى موجود در تعدادى از آثار باقىمانده عصر تيمورى در گرگان ( ايالت استراباد آن عصر ) اين استدلال را تائيد مىكند . از اين ميان بايد از دربهاى امامزاده نور و امامزاده روشن‌آباد گرگان نام برد كه تابلوهائى از چند هنر : نقاشى ، حكاكى و خطاطى هستند . بطور كلى شتاب در بهره‌گيرى از هنرهاى مختلف در آمردها ( نماسازى ) معمارى بناها از جمله آرامگاهها ( بعدها در كتيبه‌ها و سنگ مزارها ) يكى از دلايلش مىتوانست حصول درآمد از موقوفات ، هدايا و نذورات اين مكانها يا ثروت شخصى متوفى بوده باشد . اصولا استفاده از نمادهاى زينتى مخصوصا در نماهاى خارجى بناها و آرامگاهها چه مذهبى و چه غير مذهبى ، از زمختى شمايل آنها مىكاست و نيز احساس لطيف را در بيننده ايجاد يا تقويت مىنمود . اين هنرهاى مختلف بطور عمده عبارت بودند از : گچ‌برى ، نقاشى ، خطاطى ( خوشنويسى ) كاشىكارى ، مقرنس‌كارى ( شمائى از 4 / 1 گنبد يا 8 / 1 يك كره ) ، آجركارى ( بويژه در نماسازى عصر سلجوقى مثل بناى امامزاده نور و مناره مسجد جامع گرگان ) و خط نقاشى ( كه تعدادى از خطوط بنائى و كوفى از آن زمره‌اند ) و حكاكى . از اين ميان تعدادى از چنين هنرهائى مخصوصا خطاطى ، نقاشى ، حكاكى جاى خود را بر روى سنگ مزارها هم باز كردند . اين سنگ مزارها شايد نمادى يادگار مانده از سنگ تراشىهاى آرامگاهى يا نگاشته‌ها ، كتيبه‌ها و نقوش آئينى منقور بر آرامگاههاى عصر هخامنشى و ساسانى باشند . اصولا كتيبه‌نگارى بر روى چوب ، سنگ ، فلز ، سفال ( بعدها كاشى ) ، گچ و آجر هم در ايران از عصر هخامنشى با حك احكام ، فرامين ، پيام‌ها و شرح جنگها توسط شاهان آغاز گرديد . البته در جهان ، كتيبه‌نگارى در بين النهرين ، مصر و چين از